Afrocentricidade e interculturalidade na educação brasileira contemporânea: uma reflexão sobre a implementação de uma perspectiva afrocentrada no currículo escolar
Afrosentriki na maingiliano ya kitamaduni katika elimu ya kisasa ya Brazil: tafakari juu ya utekelezaji wa mtazamo wa afrosentriki katika mtaala wa shule
Keywords:
Afrocentricidade, Interculturalidade, Educação Indígena, Educação Afro-Brasileira, Currículo EscolarAbstract
Este artigo tem como tema a implementação da afrocentricidade e da interculturalidade no currículo escolar brasileiro, com foco na inclusão das epistemologias africanas e afro-brasileiras. A interculturalidade, neste sentido, é compreendida não apenas como a convivência entre diferentes culturas, mas como uma prática pedagógica que promove o diálogo crítico e transformador entre elas. O problema central investigado é como essas perspectivas podem ser efetivamente incorporadas nas práticas pedagógicas, diante da resistência institucional e da predominância de abordagens eurocêntricas. As hipóteses sugerem que a inclusão dessas epistemologias pode promover uma educação mais inclusiva, equitativa e culturalmente representativa, além de contribuir para a redução das desigualdades raciais no ambiente escolar. O objetivo geral do estudo é analisar como a afrocentricidade pode ser implementada de forma eficaz no currículo escolar brasileiro, potencializando a construção de uma educação mais inclusiva e equitativa. A metodologia adotada foi uma revisão bibliográfica de obras acadêmicas e artigos que tratam da afrocentricidade, interculturalidade e políticas públicas educacionais. As referências foram selecionadas com base em sua relevância para o contexto brasileiro, buscando-se refletir sobre como essas abordagens teóricas têm sido aplicadas na prática educacional. Como principais conclusões, o estudo aponta que, apesar dos desafios, a adoção de práticas pedagógicas afrocentradas e interculturais pode fortalecer a identidade cultural dos estudantes afrodescendentes e indígenas, promovendo maior equidade e inclusão no ambiente escolar.
*********
Makala hii inazungumzia utekelezaji wa afrosentriki na maingiliano ya kitamaduni katika mtaala wa shule za Brazil, ikilenga ujumuishaji wa epistemolojia za Kiafrika na za Waafrika wa Brazil. Katika muktadha huu, maingiliano ya kitamaduni yanaeleweka sio tu kama kuishi pamoja kwa tamaduni tofauti, bali kama mbinu ya kufundisha inayochochea mazungumzo ya kina na mabadiliko kati yao. Tatizo kuu linalochunguzwa ni jinsi mitazamo hii inaweza kujumuishwa kwa ufanisi katika mbinu za ufundishaji, huku ikikabiliwa na upinzani wa kitaasisi na uwepo wa mbinu zinazotegemea Ulaya. Nadharia zinadokeza kuwa ujumuishaji wa epistemolojia hizi unaweza kukuza elimu jumuishi, yenye usawa na inayowakilisha utamaduni, pamoja na kuchangia kupunguza ukosefu wa usawa wa rangi katika mazingira ya shule. Lengo kuu la utafiti ni kuchambua jinsi afrosentriki inaweza kutekelezwa kwa ufanisi katika mtaala wa shule za Brazil, ikijenga elimu jumuishi na yenye usawa zaidi. Mbinu iliyotumika ilikuwa mapitio ya maandiko ya kitaaluma na makala zinazohusu afrosentriki, maingiliano ya kitamaduni na sera za umma za elimu. Marejeleo yalichaguliwa kwa kuzingatia umuhimu wake kwa muktadha wa Brazil, kwa lengo la kutafakari jinsi mitazamo hii ya kidhahania imekuwa ikitumika katika vitendo vya kielimu. Hitimisho kuu linaonyesha kuwa, licha ya changamoto zilizopo, utekelezaji wa mbinu za ufundishaji zinazozingatia afrosentriki na maingiliano ya kitamaduni unaweza kuimarisha utambulisho wa kitamaduni wa wanafunzi wenye asili ya Kiafrika na Waindio, na hivyo kukuza usawa na ujumuishaji katika mazingira ya shule.
Downloads
References
CANUTO, L. T. V.; ZULUAGA HENAO, N.; DOS SANTOS GREGÓRIO NEVES, R.; DE CASTRO BALBINO, S. Afrocentricidade: bases teórico-epistemológicas africanas e afro-diaspóricas para repensar a educação brasileira. *Revista da Associação Brasileira de Pesquisadores/as Negros/as (ABPN)*, [S. l.], v. 17, n. Edição Especial, 2023. Disponível em: <https://abpnrevista.org.br/site/article/view/1664>. Acesso em: 14 out. 2024.
FREITAS, T. M.; OLIVEIRA, E. R. Formação afrocentrada e descolonização curricular da educação básica: experiências pedagógicas. *Revista África e Africanidades*, v. 13, n. 36, p. 139–163, 2020.
LIMA, C. S. Teoria da afrocentricidade e educação: um olhar afrocentrado para a educação do povo negro. 2020. Dissertação (Mestrado em Educação) - Universidade Federal de Pernambuco, Recife, 2020.
REIS, M. C.; SILVA, J. S.; ALMEIDA, G. S. S. Afrocentricidade e pensamento decolonial: perspectivas epistemológicas para pesquisas sobre relações étnico-raciais. *Revista Teias*, Rio de Janeiro, v. 21, n. 62, p. 131-143, jul. 2020. Disponível em: <http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1982-03052020000500131&lng=pt&nrm=iso>. Acesso em: 14 out. 2024.
SANT’ANA, J. V. B.; SUANNO, J. H.; CASTRO, R. M. M. Afrocentricidade e interculturalidade crítica na educação: reinventar a escola a partir da diferença. *Rev. Exitus*, Santarém, v. 9, n. 1, p. 426-454, jan. 2019. DOI: <https://doi.org/10.24065/2237-9460.2019v9n1id729>.
SATURNO, R. O.; SACRAMENTO, C. B. Afrocentricidade na educação: reflexões sobre o currículo da escola pública. In: SEMINÁRIO NACIONAL DE SOCIOLOGIA DA UFS, 3., 2020, São Cristóvão, SE. Anais [...]. São Cristóvão, SE: PPGS/UFS, 2020.
SANTOS, M. F.; VALADARES, F. B.; MACEDO, Y. M. (Des)encontros para um currículo afrocentrado no ensino de língua portuguesa na educação profissional técnica de nível médio integrada ao ensino médio. *Rev. Exitus*, Santarém, v. 9, n. 4, p. 204-231, out. 2019. Disponível em: <http://educa.fcc.org.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2237-94602019000400204&lng=pt&nrm=iso>. Acesso em: 14 out. 2024.
TORQUATO VENTURA CANUTO, L.; ZULUAGA HENAO, N.; DOS SANTOS GREGÓRIO NEVES, R.; DE CASTRO BALBINO, S. Afrocentricidade: bases teórico-epistemológicas africanas e afro-diaspóricas para repensar a educação brasileira. *Revista da Associação Brasileira de Pesquisadores/as Negros/as (ABPN)*, [S. l.], v. 17, n. Edição Especial, 2023. Disponível em: <https://abpnrevista.org.br/site/article/view/1664>. Acesso em: 14 out. 2024.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 NJINGA&SEPÉ: Revista Internacional de Culturas, Línguas Africanas e Brasileiras

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
Authors who publish in this journal agree to the following terms:
Authors maintain copyright and grant the journal the right to first publication, the work being simultaneously licensed under the Creative Commons Attribution License, which allows the sharing of the work with recognition of the authorship of the work and initial publication in this magazine.
Authors are authorized to assume additional contracts separately, for non-exclusive distribution of the version of the work published in this journal (eg, publishing in institutional repository or as a book chapter), with acknowledgment of authorship and initial publication in this journal.
Authors are permitted and encouraged to publish and distribute their work online (eg in institutional repositories or on their personal page) at any point before or during the editorial process, as this can generate productive changes, as well as increase impact and citation of the published work (See The Effect of Open Access).