UMkabayi KaJama: Iqhawekazi lezombusazwe ekubunjweni koMbuso wakwazulu
Mkabayi KaJama: Uma heroína política na formação do Império Zulu
Palavras-chave:
UMkabayi KaJama, uMbuso WakwaZulu, Amaqhawekazi Ase-Afrika, Umlando WakwaZulu Wezombusazwe, Ubuholi Babesifazane, Izindaba Ezixoxwa NgomlomoResumo
Umlando woMbuso WakwaZulu uvame ukugxila kakhulu ekuzinikeleni kwamakhosi nabanye abaholi besilisa, okwenza ukuthi iqhaza labesifazane kwezombusazwe lingatholi ukunakwa okwanele emibhalweni eminingi yomlando. Omunye walabo besifazane abangaqhakambiswa ngokwanele nguMkabayi KaJama, inkosazana yasebukhosini bakwaZulu eyaba nomthelela omkhulu ezinqumweni ezathinta ukulandelana kwamakhosi, ukuzinza kobukhosi kanye nokwakheka koMbuso WakwaZulu. Lolu cwaningo luhlola indima kaMkabayi KaJama njengeqhawekazi lezombusazwe ngokugcizelela indlela iqhaza lakhe elivezwa ngayo emlandweni obhaliwe, ezindabeni ezixoxwa ngomlomo nasezibongweni zesiZulu. Lolu cwaningo lusebenzisa i-African-Centered Historiography, i-African Feminist Theory kanye ne-Oral History Theory njengohlaka lokuhlaziya. Luncike ekuhlaziyweni kwemibhalo, izincwadi zomlando, izibongo, izindaba ezixoxwa ngomlomo kanye neminye imithombo yesiZulu ukuze kuhlolwe indlela uMkabayi avezwa ngayo emlandweni woMbuso WakwaZulu. Ukuhlanganiswa kwale mithombo kusiza ekuhlaziyeni ubufakazi obuvela emikhakheni ehlukene futhi kuveza amandla nemikhawulo yemithombo yomlomo ekuhlinzekeni ulwazi maqondana nomlando. Ukuhlaziya kuveza ukuthi ubufakazi obutholakala emithonjeni ehlukene buphakamisa uMkabayi njengomlingiswa obalulekile kwezombusazwe, owaba nomthelela ekuqhubekeni kobukhosi bakwaZulu, ekulandelaneni kwamakhosi nasekuqiniseni umbuso ngesikhathi soguquko lwezepolitiki ngasekupheleni kwekhulunyaka leshumi nesishiyagalombili nangasekuqaleni kwekhulunyaka leshumi nesishiyagalolunye. Ngaphezu kwalokho, ucwaningo luveza ukuthi izindaba ezixoxwa ngomlomo nezibongo azigcini ngokulondoloza umlando kuphela, kodwa ziyimithombo ebalulekile ekuqondeni ubuholi, amandla kanye nezinqubo zezombusazwe emiphakathini yase-Afrika. Ngaleyo ndlela, lolu cwaningo lunomthelela ezingxoxweni ezimayelana nomlando wakwaZulu, ubuholi babesifazane kanye nokubaluleka kwemithombo yesiZulu ekubhalweni nasekuhunyushweni komlando wase-Afrika.
******
A história do Reino Zulu tem frequentemente privilegiado os sacrifícios de reis e outros líderes masculinos, o que resultou na sub-representação das mulheres na política em muitos textos históricos. Uma dessas mulheres sub-representadas é Mkabayi KaJama, uma princesa da realeza Zulu que exerceu influência significativa em decisões que afetaram a sucessão de reis, a estabilidade da monarquia e a formação do Reino Zulu. Este estudo examina o papel de Mkabayi KaJama como heroína política, destacando como ela é retratada na historiografia escrita, nas tradições orais e na poesia Zulu. A pesquisa utiliza como referencial analítico a historiografia centrada na África, a teoria feminista africana e a teoria da história oral. O trabalho baseia-se na análise de textos, livros históricos, *izibongos* (poemas de louvor), relatos orais e outras fontes Zulu para investigar a representação de Mkabayi na história do Reino Zulu. A integração dessas fontes permite analisar evidências de diferentes áreas e revela tanto as potencialidades quanto as limitações das fontes orais no fornecimento de informações históricas. A análise indica que as evidências de diversas fontes sugerem que Mkabayi foi uma figura política relevante, tendo contribuído para a continuidade da monarquia Zulu, a sucessão de reis e a consolidação do Estado durante a transição política do final do século XVIII e início do século XIX. Além disso, o estudo demonstra que as tradições orais e os nomes de linhagem não apenas preservam a história, mas também constituem fontes importantes para a compreensão da liderança, do poder e dos processos políticos nas sociedades africanas. Dessa forma, este estudo contribui para os debates sobre a história Zulu, a liderança feminina e a importância das fontes Zulu na escrita e na interpretação da história africana.
Downloads
Referências
Amadiume, I. (1987). Male Daughters, Female Husbands: Gender and Sex in an African Society. Zed Books.
Bryant, A. T. (1929). Olden Times in Zululand and Natal. Longmans, Green and Co.
Canonici, N. N. (1993). Zulu Traditions and Customs. University of Natal Press.
Cope, A. T. (1968). Izibongo: Zulu Praise Poems. Clarendon Press.
Dlamini-Myeni, B., & Mkhwanazi, L. S. (2024). The naming and portrayal of Mkabayi in Isibaya drama. Journal of African Language and Culture Studies, 1(5), 44–69.
Gunner, E. (1991). Musho! Zulu Popular Praises. Michigan State University Press.
Masuku, N. (2009). The depiction of Mkabayi: A review of her praise poem. South African Journal of African Languages, 29(2), 121–130.
Msimang, C. T. (1991). Kusadliwa Ngoludala. Shuter & Shooter.
Ndlovu-Gatsheni, S. J. (2018). Epistemic Freedom in Africa: Deprovincialization and Decolonization. Routledge.
Ndlovu-Gatsheni, S. J. (2020). Decolonization, Development and Knowledge in Africa: Turning Over a New Leaf. Routledge.
Nyembezi, C. L. S. (1975). Mkabayi KaJama. Shuter & Shooter.
Oyěwùmí, O. (1997). The Invention of Women: Making an African Sense of Western Gender Discourses. University of Minnesota Press.
Shamase, M. Z. (2014). The royal women of the Zulu monarchy through the keyhole of oral history: Princess Mkabayi KaJama (c. 1750–c. 1843). Inkanyiso: Journal of Humanities and Social Sciences, 6(1), 15–22.
Stuart, J. (1914). History of the Zulu and Neighbouring Tribes. Government Printer.
Stuart, J. (1926). History of the Zulu and Neighbouring Tribes. Government Printer.
Turner, N. S. (1988). Comparison of the izibongo of the Zulu royal women, Mkabayi and Nandi. South African Journal of African Languages, 8(1), 28–34.
Vail, L., & White, L. (1991). Power and the Praise Poem: Southern African Voices in History. University Press of Virginia.
Vansina, J. (1985). Oral Tradition as History. University of Wisconsin Press.
Vilakazi, B. W. (1945). Amal'ezulu. Witwatersrand University Press.
Zondi, M. (1996). UMkabayi KaJama. Reach Out Publishers.
Downloads
Publicado
Como Citar
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2026 NJINGA e SEPÉ: Revista Internacional de Culturas, Línguas Africanas e Brasileiras (ISSN: 2764-1244)

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
1.Autores mantêm os direitos autorais e concedem à revista o direito de primeira publicação, sendo o trabalho simultaneamente licenciado sob a Creative Commons Attribution License o que permite o compartilhamento do trabalho com reconhecimento da autoria do trabalho e publicação inicial nesta revista. A Revista usa a Licença CC BY que permite que outros distribuam, remixem, adaptem e criem a partir do seu trabalho, mesmo para fins comerciais, desde que lhe atribuam o devido crédito pela criação original. É a licença mais flexível de todas as licenças disponíveis. É recomendada para maximizar a disseminação e uso dos materiais licenciados.
2.Autores têm autorização para assumir contratos adicionais separadamente, para distribuição não exclusiva da versão do trabalho publicada nesta revista (ex.: publicar em repositório digital institucional ou como capítulo de livro), com reconhecimento de autoria e publicação inicial nesta revista.
3.Autores têm permissão e são estimulados a publicar e distribuir seu trabalho online (ex.: em repositórios institucionais ou na sua página pessoal, nas redes sociais) a qualquer ponto antes ou durante o processo editorial, já que isso pode gerar alterações produtivas, bem como aumentar o impacto e a citação do trabalho publicado (Trata-se da política de Acesso Livre).
