Oyè ìyálóde: ipò akọnibìnrin nínú ètò ìṣèlú àwùjọ Yorùbá
Oyé yáylóde: o papel da heroína na sociedade política iorubá
Palavras-chave:
Ìṣètọ́fabo Áfíríkà, Ìjákọni Obìnrin Áfíríkà, Ìtẹ̀ṣíwájú ajẹmáṣà, ìṣèjọba ìbílẹ̀, Ìyálóde, Ogbomoso, Agbára Ìṣèlú, Adarí obìnrin YorùbáResumo
Iṣẹ́ yìí ṣe àgbéyẹ̀wò òye Ìyálóde gẹ́gẹ́ bí ipò àṣíwájú àti ìpìlẹ̀ fún ìfẹ̀hónúhàn àwọn obìnrin Áfíríkà nínú Ìjákọni Ìṣèlú nínú ìlànà ètò ìṣèjọba ìbílẹ̀ Yorùbá. Nípa ṣíṣe àfàyọ ẹ̀rí láti inú ìmọ̀ ìtàn, tíọ́rì aṣègbèfábo Áfíríkà, èrò ìjìnlẹ̀ nípa ìṣèlú ìbílẹ̀, àṣà alohùn àti ìṣèwádìí tí ó jinlẹ̀, iṣẹ́ yìí fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé Ìyálóde dúró gẹ́gẹ́ ọ̀kan nínú ipò tí ó ní ààtò, ìfaradà àwòṣe tí ó gbajúgbajà láàrin àwùjọ nínú àwọn ipò obìnrin nínú agbára ìṣèlú Áfíríkà. Dípò kíkópa ajẹmayẹyẹ tàbí àmì oyè lásán, Ìyálóde ní ààtò tí ó ṣodo sínú ipò ìṣèlú nípasẹ̀ èyí tí èrò àwọn obìnrin, agbára àwùjọ, àti agbára ìjẹmáṣojú ti máa ń wáyé nínú ìlànà ìṣèjọba Yorùbá. Gbígbé Ìyálóde sí ọ̀gangan ipò ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ajẹmọ́-adarí Áfíríkà lápapọ̀, iṣẹ́ yìí ṣe àtúngbékalẹ̀ ìjákọni gẹ́gẹ́ bí àṣà àti ìwà ìmẹ̀tọ́ èyí tí ó jẹ yọ nínú ìfarasìn, àkóyawọ́ àti ìtẹ̀ṣíwájú láti ìran dé ìran, dípò ìdánìkànṣe tàbí ìṣagbára mọ́ ogun. Ìtúpalẹ̀ iṣẹ́ yìí tọpinpin ìtàn ìpìlẹ̀ oyè Ìyálóde káàkiri ilẹ̀ Yorùbá, ó ṣe àgbéyẹ̀wò bí ààtò agbára àwọn obìnrin nínú ìṣèlú ṣe wáyé nínú ìpínká ìlànà ìṣèjọba ṣáájú ìmúnisìn àti ìmúdúró rẹ̀ lẹ́yìn ìdàrúdàpọ̀ ìmúnisìn. Nípa wíwo Ìyálóde gẹ́gẹ́ bí oyè ìbílẹ̀ àti ipò adarí òde-òní, iṣẹ́ yìí ṣe àfikún sí ìtako ìmúnisìn, àti ìmọ̀ lórí aṣègbèfábo Áfíríkà, ó jẹ́ ìpèníjà fún ìmọ̀ ìtàn ajẹmọ́-jẹ́ńdà àti ìmúnisìn nípa ètò ìṣèjọba Áfíríkà, ó sì gbé Ìyálóde kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwòṣe tí ó ní agbára nípa Ìjákọni Ìṣèlú àwọn obìnrin Áfíríkà pẹ̀lú wíwo pàtàkì rẹ̀ nínú ìjíròrò nípa ipò adarí, ìṣẹ́tọ́ jẹ́ńdà àti àṣà ajẹmọ́-òmìnira.
********
Este trabalho examina a compreensão de Iyalóde como uma posição de liderança e uma base para a representação das mulheres africanas no poder político dentro da estrutura da governança tradicional iorubá. Recorrendo a evidências do conhecimento histórico, da teoria política africana, do pensamento político tradicional, da tradição oral e de pesquisa aprofundada, este trabalho estabelece que Iyalóde se destaca como um dos modelos mais duradouros, relevantes e socialmente relevantes das posições das mulheres no poder político africano. Mais do que um mero símbolo cerimonial, Iyalóde é um ritual inserido no contexto político por meio do qual as ideias das mulheres, o poder social e o poder de representação são incorporados na governança iorubá. Colocando Iyalóde na vanguarda da ciência política africana, este trabalho restabelece a liderança como uma cultura e uma virtude que emerge da submissão, da cooperação e do progresso de geração em geração, em vez do individualismo ou da força militar. Este estudo traça as origens históricas do título de Iyalóde na Iorubalândia, examinando como a prática do poder político feminino foi moldada pela fragmentação da governança pré-colonial e sua consolidação após a ruptura colonial. Ao analisar Iyalóde como um título tradicional e uma posição de liderança contemporânea, este estudo contribui para o debate sobre o colonialismo e para a ciência política africana, desafia a compreensão histórica de gênero e colonialismo na política africana e apresenta Iyalóde como um modelo poderoso de liderança política feminina africana, com foco em sua importância nas discussões sobre governança, igualdade de gênero e cultura de libertação.
Downloads
Referências
Achebe, C. (1984). The Trouble with Nigeria. Nigeria: Heinemann Educational Books.
Ade Ajayi, J. F. (1966). Christian Missions in Nigeria, 1841-1891: The Making of a New Elite. Longmans.
Afigbo, A. E. (1972). The Warrant Chiefs: Indirect Rule in Southeastern Nigeria, 1891-1929. Longman.
Amadiume, I. (1997). Re-inventing Africa: Matriarchy, religion and culture. Zed Books.
Awe, B. (1992). Nigerian women in historical perspective. Sankore Publishers.
Bascom, W. (1969). The Yoruba of southwestern Nigeria. Holt, Rinehart and Winston.
Chilisa, B. (2012). Indigenous research methodologies. Sage Publications.
Falola, T. (1999). Yoruba gurus: Indigenous production of knowledge in Africa. Africa World Press.
Gyekye, K. (1997). Tradition and Modernity: Philosophical Reflections on the African Experience. Oxford University Press.
Kovach, M. (2009). Indigenous methodologies: Characteristics, conversations, and contexts. University of Toronto Press.
Law, R. (1977). The Oyo Empire, c. 1600-c.1836: A West African imperialism in the era of the Atlantic slave trade. Oxford University Press.
Mama, A. (2001). Challenging subjects: Gender and power in African contexts. African Sociological Review, 5(2), 63–73.
Mama, A. (1996). Women’s studies and studies of women in Africa during the 1990s. CODESRIA.
Mba, N. E. (1982). Nigerian Women Mobilized: Women’s Political Activity in Southern Nigeria, 1900-1965. University of California Press.
Mbembe, A. (2001). On the postcolony. University of California Press.
Nzegwu, N. (2006). Family matters: Feminist concepts in African philosophy of culture. SUNY Press.
Ọláṣùpọ̀ F. A. àti Fayomi, I. (2012). “Historical Epochs of Local Government Administration in Nigeria: Women and the Poor.’ Global Journal of Human Social Science: Arts and Humanities, 12, (9)(1). Global Journals Inc., USA.
Ọláṣùpọ̀, F. A. (2010) “African Perspective on the Globalization of Gender: The African Perspective” The Global Studies Journal, 3(2). USA: Common Ground Publishing LLC. www.CommonGroundPublishing.com (Ed), Ibadan: Rex Charles Publication in association with Connel Publication.
Oyewumi, O. (1997). The Invention of Women: Making an African sense of Western gender discourses. University of Minnesota Press.
Peel, J. D. Y. (2000). Religious encounter and the making of the Yoruba. Indiana University Press.
Ranger, T. (1983). The invention of tradition in colonial Africa. In E. Hobsbawm & T. Ranger (Eds.), The invention of tradition (pp. 211–262). Cambridge University Press.
Smith, L. T. (1999). Decolonizing methodologies: Research and indigenous peoples. Zed Books.
Sudarkasa, N. (1986). The status of women in indigenous African societies. Feminist Studies, 12(1), 91–103.
Tuhiwai Smith, L. (2012). Decolonizing methodologies (2nd ed.). Zed Books.
Wiredu, K. (1996). Cultural universals and particulars: An African perspective. Indiana University Press.
Zulu, S. (1994). “Feminism in Psyche of African Womanhood.” A paper presented at the first Conference on Women in Africa and the Africa diaspora. University of Nigeria Nsukka.
Downloads
Publicado
Como Citar
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2026 NJINGA e SEPÉ: Revista Internacional de Culturas, Línguas Africanas e Brasileiras (ISSN: 2764-1244)

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
1.Autores mantêm os direitos autorais e concedem à revista o direito de primeira publicação, sendo o trabalho simultaneamente licenciado sob a Creative Commons Attribution License o que permite o compartilhamento do trabalho com reconhecimento da autoria do trabalho e publicação inicial nesta revista. A Revista usa a Licença CC BY que permite que outros distribuam, remixem, adaptem e criem a partir do seu trabalho, mesmo para fins comerciais, desde que lhe atribuam o devido crédito pela criação original. É a licença mais flexível de todas as licenças disponíveis. É recomendada para maximizar a disseminação e uso dos materiais licenciados.
2.Autores têm autorização para assumir contratos adicionais separadamente, para distribuição não exclusiva da versão do trabalho publicada nesta revista (ex.: publicar em repositório digital institucional ou como capítulo de livro), com reconhecimento de autoria e publicação inicial nesta revista.
3.Autores têm permissão e são estimulados a publicar e distribuir seu trabalho online (ex.: em repositórios institucionais ou na sua página pessoal, nas redes sociais) a qualquer ponto antes ou durante o processo editorial, já que isso pode gerar alterações produtivas, bem como aumentar o impacto e a citação do trabalho publicado (Trata-se da política de Acesso Livre).
