Mukwa: A árvore sagrada como metáfora viva da identidade africana(Um contributo etnolinguístico sobre a simbologia bantu e os nomes originários do imbondeiro)
Omukwa: omuti ukola ukehi ngoheteko yocipuka cin'omwenyo conkalo covituwa vyovaafilika (Eyawiso limwe lyomalaka lyondimbukiso yovantu ngwe nomanduko opocoto atundilila omukwa)
Palavras-chave:
Mukwa, Identidade africana, Etnolinguística, Simbologia bantu, ImbondeiroResumo
Este artigo propõe uma reflexão etnolinguística sobre o nome tradicional da árvore popularmente conhecida como imbondeiro, argumentando que a sua designação original nas línguas bantu — como mukwa (árvore) e makwa (fruto) — foi deturpada pelo contacto colonial e pela interferência grafofonológica do português. O estudo visa resgatar a nomeação autêntica desta árvore sagrada nas línguas nacionais de Angola, valorizando o seu significado simbólico, espiritual e identitário. Por meio de análise linguística e histórica, revela-se que nomes como mbondo, omukwa, ukwa ou mumbondelo, encontrados em várias línguas bantu, expressam uma lógica gramatical distinta e uma visão do mundo profundamente enraizada no saber ancestral. Em contrapartida, o termo imbondeiro resulta de apagamento cultural e adaptação morfológica ao português, contribuindo para a deturpação do pensamento africano. Ao destacar a diferença entre mukwa (árvore) e makwa (fruto), o autor critica a simplificação imposta pelo uso comum em português “sumo de mucua” e propõe a revalorização das estruturas semânticas originais das línguas bantu. A árvore mukwa é apresentada como metáfora viva da identidade africana — símbolo de resiliência, memória coletiva e sabedoria ancestral. Provérbios nyaneka e expressões orais reforçam o papel da árvore como centro espiritual e pedagógico nas comunidades locais. Nomear corretamente é, assim, um ato de resistência cultural e compromisso com a verdade epistemológica africana.
******
Etikula eli lyeeta ehinangelo lyomalaka litola omuti wiwikwe nenyina imbondeiro, okuti enduko lyaco lyocili momalaka etu ocilongo — utiwa omukwa (omuti) ngwe omakwa (ocinyango) — enyina eli lyapongohonwa eci kaputu eya ngwe nomucisonekwa nomucitumbulwa moputu. Ondongeso ei itulekesa omu mutumbulwa enyina lyaco lyocilicili womuti ou ukola momolaka etu omoAngola, nokuhivaika esilivilo lyao nomu wiwikilwe. Mokuhita kohi yomalaka nomahipululo, camoneka okuti omanyina ngaa mbondo, omukwa, ukwa hamwe mumbondelo, avaswa momanyina omanyingi omoAfilika, atola cina cavyukilila, caswapo celikalela ngwe cimoneka oku catundilila komalilongeso ovakulu vetu. Camoneka okuti, enyina imbondeiro lyamoneka mweeci ovituwa vyetu vili nokunyima ngwe neci tuli nokwiika okutola onondaka mboputu, aco ceeta okuyapuka monondunge mbetu mbovafilika. Mokulombolola eliyapuko mukwa (omuti) makwa (ocinyango), omuhoneki upula hamwe uhita koi mweci ovantu veli nokukuluminywa okutola enyina lyoputu “sumo de mucua”ngwe ulekesa esilivilo nelomboloko lyocili comalaka omoAfilika. Omuti womukwa ulekeswa ngomuhe ulekesa ocikumba comoAfilika ondimbukiso yava vahakondoka konyima, velikwata ocipandi nokulandula onondunge mbovakulu vokohale. Omihe vyovanyaneka nonondaka mbutolwako mbulekesa esilivilo lyomuti ngocikoto compepo momalilongeso oulongo. Okuluka cocilicili cilomboloka okupa esilivilo ovituwa ngwe nelikumiyo lyocili lyondongeso mboAfilika.
Downloads
Referências
Mazrui, A. (1986). The Africans: A triple heritage. BBC Publications.
Ngugi wa Thiong’o. (1994). Decolonising the mind: The politics of language in African literature. East African Educational Publishers.
EcoAngola. (2025, 22 de julho). Disponível em https://ecoangola.com
Muzangala. (2025, 21 de julho). Os benefícios da mucua e do imbo. Disponível em https://muzangala.ao
InfoEscola. (2025, 20 de julho). O baobá, também chamado de imbondeiro, embondeiro ou calabaceira: importância da árvore. Disponível em https://www.infoescola.com
Kambindangolo, E. (2020, 20 de Maio). Entrevista pessoal. Bairro Mapunda, Huíla, Angola.
Testemunhos orais de anciãos ovanyaneka, Cokwe, Fiote e Umbundu. (2019–2024).
Arquivo pessoal de Adilson Kambindangolo.
Downloads
Publicado
Como Citar
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2026 NJINGA e SEPÉ: Revista Internacional de Culturas, Línguas Africanas e Brasileiras (ISSN: 2764-1244)

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
1.Autores mantêm os direitos autorais e concedem à revista o direito de primeira publicação, sendo o trabalho simultaneamente licenciado sob a Creative Commons Attribution License o que permite o compartilhamento do trabalho com reconhecimento da autoria do trabalho e publicação inicial nesta revista. A Revista usa a Licença CC BY que permite que outros distribuam, remixem, adaptem e criem a partir do seu trabalho, mesmo para fins comerciais, desde que lhe atribuam o devido crédito pela criação original. É a licença mais flexível de todas as licenças disponíveis. É recomendada para maximizar a disseminação e uso dos materiais licenciados.
2.Autores têm autorização para assumir contratos adicionais separadamente, para distribuição não exclusiva da versão do trabalho publicada nesta revista (ex.: publicar em repositório digital institucional ou como capítulo de livro), com reconhecimento de autoria e publicação inicial nesta revista.
3.Autores têm permissão e são estimulados a publicar e distribuir seu trabalho online (ex.: em repositórios institucionais ou na sua página pessoal, nas redes sociais) a qualquer ponto antes ou durante o processo editorial, já que isso pode gerar alterações produtivas, bem como aumentar o impacto e a citação do trabalho publicado (Trata-se da política de Acesso Livre).
